مروری بر فهرست مهمترین فیلمهای تابستان ۲۰۲۶ هالیوود
با اقبال ناشران، چند اثر درباره نیچه طی چند ماه منتشر شده است
فیلسوف خوششانس هنوز در ایران پولساز است
انتشار چند عنوان اصلی و فرعی از فیلسوف مهم تاریخ فلسفه، نیچه طی مدت کوتاهی و با توجه به حال و روز ناخوش نشر کتب تخصصی در ایران فقط جای یک سوال را باز میگذارد: چرا نیچه؟
از مهمترین آثار ترجمه شده نیچه در ایران که به مواجهه مستقیم فارسیزبانان با این فیلسوف معروف انجامید، ترجمه آشوری از کتاب «چنین گفت زرتشت نیچه» است. ترجمه نیچه از دهه 30 در ایران از سوی مرحوم محمدباقر هوشیار آغاز شد و در دهه 40 با اولین ترجمه داریوش آشوری از «چنین گفت زرتشت» ادامه یافت تا اینکه با غلبه افکار چپ در دهه 50 رو به فراموشی رفت و دوباره در دهه 60 جان دوبارهای گرفت و تا به امروز این سنت به ترجمه تمام آثار نیچه و اکثر آثار شارحان معروف وی منجر شده است. به نیچه در ایران فیلسوف خوش شانس میگویند، زیرا نسبت به دیگر فیلسوفان معروف تاریخ فلسفه، وی تنها فیلسوفی است که نه تنها آثارش به صورت کامل (آن هم با چند ترجمه از یک اثر و از سوی چند ناشر) در ایران ترجمه شده، بلکه درباره وی نیز آثار بسیاری تألیف و ترجمه شده است.
خوش شانسی نیچه در ایران او را به یک اقبال برای ناشران تبدیل کرده است و بیشتر از آنکه به آثار برآمده از نام وی به عنوان آثار تخصصی نگاه شود، به عنوان یک منبع سودآور برخورد میشود. این نکته در صنعت چاپ و نشر و البته حوزه کتاب و ترجمه در ایران در رابطه با تعداد انگشتشماری از نویسندگان جهان و ایران اتفاق میافتد و نیچه یکی از این تعداد معدود است. اینکه نام یک فیلسوف به عنوان بِرندی برای فروش شاخص شود، هم یک اتفاق خوب در صنعت رخوتزده نشر حوزههای علوم انسانی است هم بازگوکننده یک مواجهه غیرتخصصی با یک اثر کاملا تخصصی است.
جملههای پرطمطراق نیچه و مخاطب عام
بیشترین مخاطبان نیچه در ایران را چه کسانی تشکیل میدهند؟ «نیچه دو نوع مخاطب دارد. یک دسته از آنها مخاطبان فلسفه همانند دانشجویان هستند که همیشه به دنبال بهترینها در ترجمهاند از این رو فضای رقابتی در ترجمه برای آنها یک فضای ایدهآل است. اما دسته دوم مخاطبان عام هستند که جملههای پرطمطراق، شعرگونه و دهن پرکن همیشه آنها را جذب میکند.» این پاسخ حسین کاظمیان مدیر نشر شورآفرین به این پرسش است.
کاظمیان در گفتوگو با مردم امروز به مجزا کردن مخاطب عام از خاص میپردازد و توضیح میدهد: «مخاطبان عام نیچه را میتوان از رفتار آنها در شبکههای اجتماعی تشخیص داد. نوع استفاده از الفاظ و جملات نیچه و کاربردهای دمدستی هم گویای این مطلب است که مردم چه نوع نسبتی با نیچه و آثار وی برقرار کردهاند. این دسته از عمق مطالعات زیادی برخوردار نیستند و فضای مجازی بخوبی گویای این مساله است.»
نیچه علاوه بر اینکه در ادبیات و نثر خود دارای ِالمانهای جذاب برای مخاطب عام است، از مفاهیمی بهره میبرد که در ظاهر برای مخاطب ایرانی تحریکبرانگیز است. نیچهای که به نقد شناخت مردم از خدا میپردازد، همان کسی است که در آثار خود پیامبر مسلمانان را ستایش میکند. نیچه یکی از معروفترین آثار خود را به نام پیامبر باستانی ایرانیان یعنی «زرتشت» عنوانگذاری میکند و از زبان وی مینویسد. این ویژگیها و بسیاری دیگر از شاخصههای متن و اندیشه نیچه از او یک فیلسوف نویسنده رازآلود و جذاب برای ایرانیها به وجود آورده است.
کاظمیان به عنوان کسی که ده سال را به کتابفروشی مشغول بوده است با گذری از خاطراتش تعریف میکند: «بیشتر کسانی که به کتابفروشی میآمدند شخصیت خود نیچه را نمیشناختند، بلکه به واسطه زرتشت یا کسی که از پیامبر نام برده سراغ کتابهایش را از ما میگرفتند.»
نقش ناشران در برخورد با ذائقههای سطحی
با توجه و اقبال به نیچه متاسفانه کتابسازی، ترجمههای ضعیف، تالیفهای همراه با خطا و کتابهایی که تحت عناوین «جملات بسیار زیبا از نیچه»، «جملات قصار نیچه» یا «سخنان حکیمانه نیچه» منتشر میشود نیز رو به افزایش است. این نوع کتابها به عنوان آثار درخور یک فیلسوف و اندیشمند کمی ناعادلانه است. کاظمیان به عنوان یکی از مدیران حوزه نشر به نقد رفتار ناشران در این مساله میپردازد: «ناشران نیز در جریان تولید آثار سَبک از فیلسوفی مانند نیچه مقصر هستند. ذائقههای سطحی، ناشران را هم تحتتأثیر قرار داده و آنها را هم به تولید محتواهای سطحی کشانده است که من این مشکل را ناشی از نداشتن اتاق فکر یا دستکم نداشتن مشاوران خوب در حوزههای تخصصی میدانم.» وی معتقد است: «ناشران با استفاده از کارشناسان میتوانند از این علاقه و استقبال به آثار نویسندگان خاص مانند نیچه، به نحو بهتری بهره ببرند. این بازار خوب در حوزه نشر اگر بدرستی هدایت شود فواید بسیاری خواهد داشت. وقتی ناشر میبیند که مثلاً ترجمه آشوری به چاپ 40 میرسد پس میداند این نویسنده با اقبال مخاطبان مواجه است و به چشم دیگری به آثار نیچه نظر میکند. از سوی دیگر این استقبال باعث شده است یک اثر معروف نیچه طی 40 بار تجدید چاپ، تجدید ویرایش و بازبینی هم بشود و در واقع 40 بار تصحیح شده و اشکالات آن رفع شود و به یک منبع و ترجمه ایدهآل برای مخاطبان و البته دیگر مترجمان تبدیل شود.»
ایجاد فضای ایدهآل در ترجمه
نیچه فیلسوفی است که اندیشههایش در نثری جادویی مستتر شده است و ظاهر آنها نباید مانع درک عمق مفاهیم شود. اما بسیار جای خوشحالی است که نیچه چه به بهانه و چه بیبهانه در ایران بسیار مورد خوانش، نقد و شرح واقع شده است. چهار کتاب کلاسیک در شرح فلسفه نیچه در ایران وجود دارد که در تمام جهان از شهرت خاصی برخوردارند. از این میان دو اثر به فارسی ترجمه شده که یکی از آنها «نیچه: درآمدی به فهم فلسفهورزی او» اثر کارل یاسپرس است که با ترجمه استاد جمادی در دسترس مخاطبان قرار دارد. شرح دیگر فلسفه نیچه که به فارسی منتشر شده «متافیزیک نیچه» مارتین هایدگر با ترجمه منوچهر اسدی است.
درآمدن ترجمههای متفاوت از یک فیلسوف منجر به ایجاد یک فضای ایدهآل و منطقی به واسطه بررسی نگرشهای مختلف به یک اثر میشود. از این رو ترجمه تازه منوچهر اسدی از «چنین گفت زرتشت» را میتوان به فال نیک گرفت و با غرغرها، نقدها و گلایههای مترجم در نقد و خوانش آشوری از نیچه را بهانهای ساخت برای نظر دوباره به اثر وی.
آثار جدید از نیچه
1ـ «در هزار توی نیچه» بتازگی منتشر شده است و به گفته مترجم این اثر ارائه یک تفسیر درست و منظم و در عین حال ساده و روان از مفهوم «بازگشت جاودان» نیچه، به مخاطبان فارسی زبان است. نیچه با ایده بازگشت جاویدان میخواهد درمانی برای مدرنیسم و مساله «نیست انگاری» مولود مدرنیته ارائه کند. این اثر با شمارگان 1100 نسخه از سوی نشر ققنوس منتشر شده که ترجمهای است از شرح نیچه از سوی یکی از شارحان وی. نویسنده تلاش کرده است تا در شرح خود از آثار نیچه نشان دهد که این آثار نه تنها الهام شده بلکه الهامبخش نیز هستند و نیچه هنگام نگارش آنها نه مجنون بوده و نه فیلسوفی مجعول.
2ـ «زایش و مرگ تراژدی: تفسیری بر زایش تراژدی از درون روح موسیقی نیچه» کتاب دیگری از شرح اندیشه نیچه است که بتازگی منتشر شده است. این کتاب کوششی است برای درک «زایش تراژدی» نیچه و مواجهه با آن به منزله نخستین کتاب نیچه و فهم اندیشه و آراء وی در این کتاب. نویسنده در این اثر با اساس قرار دادن کتاب از دیگر نوشتهها و یادداشتهای نیچه که میتوانستند در فهم این اثر موثر باشند نیز بهره برده است. کتاب «زایش و مرگ تراژدی» درآمدی است برای مواجهه و مطالعه جدی آثار نیچه بخصوص اندیشه وی درباره هنر و زندگی.
3ـ «چنین گفت زرتشت» ترجمه دیگری است از معروف ترین اثر نیچه در ایران. این اثر به همت انتشارات پرسش و ترجمه منوچهر اسدی منتشر شده است. مترجم در ضمیمهای بر این اثر به نقد ترجمه آشوری میپردازد و با آوردن معادلهایی از دو ترجمه در کنار هم معتقد است سندی بر زبان بازی و تحقیر فرهنگی از سوی این چنین مترجمهایی به دست داده است. ترجمه دیگری از «چنین گفت زرتشت» و انتشار نقدی بر ترجمه دیگر این اثر به دور از جنجالها و دعواهایی سطحی میتواند سنت خوبی باشد از این رو که زمینه فراختری را برای قضاوت و درک فراهم میآورد.
4 ـ «آخرین یادداشتهای نیچه» از جمله آثاری است که امسال با ترجمه ایرج قانونی از این فیلسوف منتشر شد. نیچه این یادداشتها را پیش از فروپاشی ذهنیاش نوشت و در آن برخی نظریات و آراء فلسفی خود چون نظریه «اراده معطوف به قدرت» را تکمیل کرد. «آخرین یادداشتها» دربردارنده یادداشتهای نیچه به ترتیب زمانی و دفتر به دفتر از آوریل ۱۸۸۵ تا آگوست ۱۸۸۸ است. این کتاب همچنین مقدمهای از رودیگر بیتنر (ویراستار انگلیسی این یادداشتها) و نوشتاری از ایرج قانونی با عنوان «نیچه و امرِ نو» را شامل میشود که نشان از اشراف مترجم بر نیچه و آثارش دارد. این اثر از سوی انتشارات آگه منتشر شده است.
زهرا سلیمانیاقدم / جامجم
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
آخرین تمرینهای تیم ملی فوتبال در سایه حمایت فوقالعاده مردم مکزیک
طنین «زندهباد ایران» در تیخوانا
گفت و گو
